Սերն է պակասել մոլորակի հանդեպ, կամ Երկիրը նեղացած է մեզնից

ՈՐՔԱՆՈՎ ՄԱՍ ԵՍ, ԱՅՆՔԱՆՈՎ ԱՄԲՈՂՋ ԵՍ
Մարդը տիեզերքը ճանաչում է այնքան, որքան կարողանում է: Այսինքն՝ որքան իր հնարավորություններն են, որքան ներում է նրա բանականությունը ու որքան հոգևոր պատրաստվածություն ունի: Բոլոր դեպքերում նրա զգայարաններին այսօր դիպչում է վտանգի սպառնալիքը: ՈՒ սկսում է լեգենդներ հորինել աշխարհի վերջի մասին: Կամ էլ իր զգացողությունները դնում է գիտության դիտակի տակ ու քննում գիտական հարթության մեջ:
Մեծ առումով, կարելի է ասել, դրանից բան չի փոխվում, թե, այնուամենայնիվ, որն է նա ընտրում՝ գիտական բացատրությո՞ւնը, թե՞ միստիկան: Փաստն առկա է, որ կողմից էլ նայես. Երկրագունդն իրեն հանգիստ չի պահում (չօգտագործենք «բնականոն» բառը), կարծես ըմբոստացել է, կարծես հիվանդացել է, կարծես վիրավորված է, կարծես վիրավոր է: Տիեզերական այս պրոբլեմին մարդկության բանականության թույլ հպումներ են տեղի ունենում, ու ինչ-որ բան փորձում են ասել-եզրակացնել: Ընդամենն այսքանը:
Բայց իրո՞ք մարդկության ուժերն այդքան չնչին են, որ կարողանա ինչ-որ բան շտկել: Մարդկությունը, այո, փո՛քր է մեծ տիեզերքի մեջ: Բայց այս պարագայում հարցը նրա ու տիեզերքի հարաբերակցության մեջ է. մարդն ի՞նչ է տիեզերքի մեջ. տիեզերքի մասնի՞կն է, նշանակում է` հենց տիեզերքն ի՞նքն է: Քանզի ամբողջ, թե ամբողջի մաս, ըստ էության, նույնական են. որքանով մաս ես, այնքանով ամբողջ ես:
Բայց չմտնենք մետաֆիզիկայի մեջ: Խոսենք նրանից, ինչ տեսնում ենք որպես միս ու արյուն ունեցող էակ, որն ապրում է Երկիր կոչվող այս մոլորակի վրա:

ՃԻՇՏՆ ՈՒ ՍԽԱԼԸ
Տեղի է ունենում գլոբալ տաքացում. սա ֆիքսում է գիտությունը: Ինչի՞ հետևանք է այդ երևույթը, որը կարող է ուղղակիորեն սրբագրումներ մտցնել մարդու՝ հազարամյակներ ձգվող գոյության մեջ;
Գիտնականները (գուցե և այստեղ գիտնականներ ասելը քիչ է, իմաստուն ու դիտողունակ մարդիկ) բաժանվել են երկու խմբի. մի մասն ասում է, որ տաքացումը տիեզերական երևույթների հետևանք է, այսինքն՝ բնական վիճակ է երկրագնդի համար: Քանզի էլի են եղել շրջափուլեր, երբ ջերմաստիճանն աճ է գրանցել: Մյուս մասն էլ ասում է, որ՝ ո՛չ. մոլորակը տաքանում է մարդու գործունեությունից, այսինքն՝ պատճառը մարդածին է։
Ո՞րն է ճիշտ, ո՞րը՝ սխալ. ոչ ոք չգիտի: Բայց մի բան, այնումենայնիվ, ակնհայտ է. իրո՛ք, կլիմայի տաքացումը մարդու գործունեության հետևանք է: Արտադրական տարբեր պրոցեսների, նաև ոչ արտադրական երևույթների պատճառով արտանետվում է որոշ գազերի այնպիսի քանակություն, որ այլևս կանաչ տարածությունները չեն կարողանում յուրացնել: ՈՒ դրանք, որպես ջերմոցային գազեր, կուտակվում են մթնոլորտում: Ջերմոցային գազեր են ածխաթթու գազը՝ CO2-ը, ջերմոցային իր էֆեկտով վերջինիս 21 անգամ գերազանցող մեթանը, է՛լ ավելի՝ 310 անգամ գերազանցող ազոտի ենթօքսիդը և այլն: Գազեր կան, որոնք ունեն հազարավոր անգամ ավելի ջերմոցային ազդեցություն: Եվ դրանք մենք օգտագործում ենք մեր ամենօրյա կյանքում. թե՛ արտադրության մեջ, թե՛ կենցաղում:
Ի դեպ, մթնոլորտում ջերմոցային գազերի պարունակությունը կտրուկ մեծացավ սկսած 20-րդ դարից, անգամ՝ 19-րդ դարի կեսերից, երբ, որպես վառելիք, օգտագործվեցին նավթն ու ածուխը: Վերջիններիս այրումից մթնոլորտ էր արտանետվում մեծ քանակությամբ ածխաթթու գազ: Հիշենք նաև, որ այդ ժամանակներում արդեն, հատկապես Եվրոպայում, սկսեցին կատարվել լայնամասշտաբ ծառահատումներ: Փոխվեց բնության հավասարակշռությունը, կանաչ տարածքներն այլևս ի վիճակի չէին կլանելու մթնոլորտում եղած CO2-ը:
Գիտատեխնիկական հետագա առաջընթացն էլ ավելի խորացրեց պրոբլեմը: Մարդկությունը համարյա 1-1,5 հարյուրամյակի ընթացքում մեկ միլիարդից հասավ 7-8 միլիարդի: Պահանջվեցին կենսագործունեության առավել ընդարձակ սահմաններ: Գիտությունը նոր նյութեր ու միացություններ առաջարկեց մարդուն:
Եվ, այսպես, այսօր արդեն գլոբալ տաքացումը շատերի գիտակցության մեջ ընկալվում է որպես համընդհանուր աղետ: Համենայն դեպս, եթե այսօր դեռևս աղետ չէ, վաղն անպայման այդպիսին կդառնա, որովհետև մթնոլորտում ջերմոցային գազերի քանակության աճի տեմպերն ավելանում են: Նվազման միտումներ չկան:

ԿԱՐՈՂ ԵՆ ԼԻՆԵԼ…
Իսկ ինչպիսի՞ն են հետևանքները, ինչպիսի՞ հարվածներով են սպառնում մարդկությանը:
Ճիշտ է, տարիների ընթացքում մոլորակի ջերմաստիճանը կարող է բարձրանալ ընդամենը մի կես աստիճանով: Բայց այդ՝ առաջին հայացքից չնչին թվացող կես աստիճանը որոշիչ է ըստ էության: Բանն այն է, որ այն բաշխվում է խիստ անհավասարաչափ թե՛ տարածական, թե՛ ժամանակային առումով: Կարող է աշխարհի մի մասում խիստ ցուրտ լինել, մի մասում՝ խիստ տաք: Կամ ձմռանը շատ ավելի ցուրտ լինել, իսկ ամռանը` շատ ավելի տաք: Մի խոսքով՝ փոխվում է մոլորակի ջերմային հավասարակշռությունը, որն էլ ունենում է կոնկրետ ու շոշափելի դրսևորումներ: Մասնավորապես հալվում են բևեռների սառույցները, և քաղցրահամ ջուրը լցվում է օվկիանոսներ: Փոխվում են օվկիանոսի ջրի խտությունը և նրա ջերմային ռեժիմը: Սրա պատճառով փոխվում է այն հոսանքների հազարամյա վարքագիծը, որոնցով սովորաբար պայմանավորված է լինում ամեն մի տարածաշրջանի կլիման: Հոսանքները դառնում են անկայուն, կարող են և փոխել ուղղությունները: Խնդրեմ` այս ձմռանը որքան ձյունառատ էր Եվրոպայում: Միգուցե Գոլֆստրիմ հոսանքի քմահաճույքի հետևա՞նք էր, որը, սկիզբ առնելով Հարավային Ամերիկայից, հասնում է մինչև սկանդինավյան երկրներ ու իրենով պայմանավորում Եվրոպայի բարեխառն կլիման:
Գլոբալ տաքացումն իր հետ բերում է աննախադեպ մեկ այլ երևույթ. փոխվում է հողի բնույթը, այն այլևս չի կարողանում ներծծել անհրաժեշտ քանակությամբ խոնավություն: ՈՒստի սկսվում են անապատացման պրոցեսները: Միաժամանակ, եղած ու հողի չկլանած ջուրն էլ իր համար է կյանքի նոր «տեսակ» ընտրում. սելավների տեսքով շարժվում է ուր աչքը կտրի: Արդյունքում մի տեղ ջրի քաղց է, մի տեղ սելավներ ու ջրային աղետներ են: Առաջանում են նոր քամիներ, փոթորիկներ, փոխվում է վերջիններիս հաճախականությունը, և այլն, և այլն:
Երկրներ կան, որոնց անմիջականորեն է սպառնում գլոբալ տաքացման վտանգը: Այն երկրներն են, որ գտնվում են Խաղաղ օվկիանոսի ափերին: Կամ, օրինակ, Հոլանդիան է, որը ցածր է ծովի մակերևույթից: Ինչո՞ւ: Որովհետև բարձրանում է օվկիանոսի մակարդակը, և այդ երկրները կարող են հայտնվել... ջրի տակ։ Այսօր անգամ քննարկվում է մի շարք երկրների բնակչության տեղահանման-տեղափոխման հարցը դեպի ապահով տարածաշրջաններ, մասնավորապես Նոր Զելանդիա:

ԱՌԵՎՏՈՒՐ
Մարդը, այս երևույթների դեմ հանդիման, դատապարտվածի նման ձեռքերը ծալած նստած չէ, ինչ ճանապարհով հնարավոր է` պայքարում է Երկիր մոլորակի վրա բնականոն կյանքի իր իրավունքի համար: Փորձում է կասեցնել մոլորակի տաքացման ընթացքը: Դեռևս անցյալ դարի 90-ականներին ՄԱԿ-ի հովանու ներքո ստեղծվեց փորձագետների միջկառավարական հանձնաժողով, ու սկսվեցին քննարկումները:
Այս գործի համար նետվում են ֆինանսական հսկայական միջոցներ, այլևայլ ռեսուրսներ: Եվ առավել շահագրգիռն այն երկրներն են, որոնք առաջինն են հայտնվել կամ հայտնվելու են հարվածի տակ: Ընդունվել են մի շարք համաձայնագրեր, ստորագրվել են պայմանագրեր: Ընդ որում, ստորագրած ու վավերացրած երկրները բաժանվում են երկու խմբի. դրանք, ըստ էության, զարգացած և զարգացող երկրներն են: Զարգացած երկրների վրա դրված են խիստ պարտավորություններ, որպեսզի նվազեցնեն արտանետումները, իսկ զարգացող երկրները, փաստորեն, նույնին հասնում են… զարգացած երկրների միջոցներով: Տեղի է ունենում, ըստ էության, առևտուր, և առևտուրը ձեռնտու է երկու կողմին էլ: Զարգացած երկրների համար սահմանված են արտանետումների քվոտաներ: Եվ ի՞նչ, կարծում եք, նրանք կա՞նգ են առնում ու չե՞ն շարունակում մթնոլորտի ջերմային հավասարակշռությունը խախտող իրենց գործունեությունը: Բնականաբար՝ ոչ: Պարզապես իրենց ուզածին հասնում են սեփական փողի ուժով: Ընդունված է հետևյալ կարգը. դու, որպես երկիր, կարող ես ներդրումներ անել ու արտանետումները կանխող արտադրություններ կազմակերպել զարգացող երկրներում։ Դրա դիմաց կստանաս նույնքան չափով քո երկրում ջերմոցային գազ մթնոլորտ բաց թողնելու իրավունք: Այսպես: Այսքանը:
Եվ պետք է ասել, ճիշտ է, մեծ առումով մարդու ձեռքը չես բռնում, որպեսզի հեռու մնա մոլորակի ճակատագիրը վտանգելու իր գործից, բայց, այնուամենայնիվ, դրանից շահում են այլ՝ զարգացող երկրները, որոնց պակասում է համապատասխան տնտեսական ներուժը: Վերջիններս ստանում են ավելի հարուստ երկրների մշակած տեխնոլոգիաներ ու տնտեսապես շահող են դուրս գալիս այս՝ փաստացի համաշխարհային առևտրից:

ՈՍԿԻ ԱՂԲԸ
Ի դեպ, մեր երկիրն էլ է վավերացրել մի շարք համաձայնագրեր և ունի արդեն եվրոպաներում մշակված նոր տեխնոլոգիաներ ներդնելու հնարավորություն:
Եվ ուրախալի է, որ ունենք հաջողված մի օրինակ, ընդ որում՝ միակը Հարավային Կովկասում: Այն Լուսակերտի թռչնաբուծական ֆաբրիկայի բազայի հիման վրա դանիական տեխնոլոգիաներով նորվեգացիների կառուցած կենսագազի արտադրության ձեռնարկությունն է, որտեղ կենսագազից ստանում են էլեկտրաէներգիա և վաճառում պետությանը: Շահում է թե երկրի էկոլոգիան, թե տնտեսական արդյունքն է առկա:
Սա՝ քանի դեռ չեն բախվում տնտեսական շահերը, և կոռուպցիոն մետաստազները տարածված չեն ոլորտում: Եթե բանը հասնի ինչ-որ պաշտոնյայի կամ ինչ-որ խմբավորման շահի, ապա հերն անիծած էկոլոգիայի էլ, տնտեսական նպատակահարմարության էլ: Հենց այս հողի վրա 2000-ականներին կոնֆլիկտ հասունացավ ճապոնացիների հետ: Փաստորեն, ըստ նախապես կնքված համաձայնագրի, մեր կառավարությունը ճապոնացիներին պարտավոր էր հատկացնել Նուբարաշենի աղբավայրը, որտեղ կկառուցեին գործարան, ու ստացված կենսագազի հիման վրա կկազմակերպվեր նաև էլեկտրաէներգիայի արտադրություն:
Բայց որոշակի պայմաններում աղբն էլ կարող է ոսկի դառնալ. ստվերում գործողների համար այն, ինչպես գիտենք, եկամտի հրաշալի աղբյուր է: Այդպես է ամբողջ աշխարհում, այդպես է և մեզ մոտ: ՈՒ… փորձեցին չեղյալ համարել պայմանագիրը: Ճապոնական կողմն արդեն լուրջ միջոցներ էր ծախսել. սպառնաց դիմել Միջազգային տնտեսական դատարան: Միայն դրանից հետո նրանց հատկացվեց «ոսկի» աղբավայրի մի փոքր հատված, բայց նրա վրա այլևս հնարավոր չէր իրականացնել նախատեսված արտադրական բոլոր ցիկլերը: Ընդամենը չեզոքացրին արտանետումները, այլևս կենսագազից էլեկտրաէներգիա ստանալու մասին խոսք լինել չէր կարող: Այսքանը Հայաստանի մասին՝ ի միջի այլոց, ծանոթացման կարգով:

ՍԵՐԸ
Հիմա՝ հիմնական հարցը. մարդը կարո՞ղ է հաջողել Երկրագնդի համար իր պայքարում, կամ որ նույնն է՝ մարդը կարո՞ղ է հաջողել ինքն իր դեմ պայքարում: Եվ մի հարց էլ՝ արդյո՞ք այս հարցը փողի ուժով լուծվող հարց է միայն: Այն դեպքում, երբ աշխարհի մի շարք երկրներ, այդ թվում նաև` հզոր երկրներ, ինչպիսին ԱՄՆ-ն է, չեն միանում Կիոտոյի համաձայնագրին: Որովհետև դա կվնասի իրենց տնտեսությանը: Մի խոսքով՝ կտուժեն բիզնեսշահերը:
Իսկ այսօր այլևս շշուկով չի խոսվում նոոսֆերա հասկացության մասին: Այն է թե՝ Երկիր մոլորակը ևս կենդանի օրգանիզմ է և ունի իր տրամաբանական հակազդեցությունները տեղի ունեցող լավի ու վատի վերաբերյալ: Որ նա ընդվզում է մարդու դեմ, երբ վերջինս իր հետ անարդար է վարվում: Կամ, ավելի ճիշտ, երբ պակասում է իր հանդեպ մարդու սերը:
Հընթացս էլ առանձին մարդկանց միջոցով երկիր են իջնում Բարձրյալի պատգամները: Դրանք հասցեագրվում են ամենքիս: Դրանցից որն է ճիշտը, որը՝ սարքովի, արդեն էական չէ այս պարագայում: Կարևորն այն է, որ մարդն արդեն գիտակցում է` ինչ-որ բան այն չէ իր և Արարչի հարաբերություններում: Եվ այդ գիտակցությունը տարատեսակ դրսևորումներ է ունենում. թող որ մեկը՝ տեղին, մեկը՝ անտեղի: Մեկը՝ ազնիվ, մյուսը՝ շահադիտական: Կարևոր է, որ գիտակցումը կա, ու ճանապարհը կբացվի:

Գոհար ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ

Հ. Գ.- Շնորհակալություն ենք հայտնում ՀՀ ԳԱԱ երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի անալիտիկական հետազոտությունների բաժնի վարիչ ՊԵՏՐՈՍ ԴՈԶԱԼԱՔՅԱՆԻՆ` մասնագիտական խորհրդատվության համար:

Մեկնաբանություններ